Chan e mhàin gu bheil a' cheist seo bunaiteach don chànain, ach gum faodadh gach dòchas agus gach earbsa a tha sinn a' cur anns na meadhanan Gàidhlig a bhith eisimileach air a freagairt gu siùbhlach agus gu fìrinneach.
Tha e snaimte gu domhainn sa
n dàimh ùr eadar Urras a' BhBC agus Seirbheis nam Meadhanan Gàidhlig gum bu chòir sianal digiteach Gàidhlig "luach poblach" a shealltainn mus tèid e air adhart tro na ceuman a dh'ionnsaigh a bhith 'na shianal a chithear gu h-àbhaisteach air leithid Freeview.
Se cheist a bha aig an Urras bho chionn greis: "Dè a b' urrainn don t-seirbheis a dhèanamh gus luchd bruidhinn ùra a thàladh don chànan?"
Tha seo barrachd na inntinneach, oir ged nach eil am BBC fo smachd Bhòrd na Gàidhlig, tha an t-Urras, mar bhuidheann riaghlaidh, a' toirt a-mach cinn-amais dealbhaidh chànain, a' cleachdadh briathran glè choltach ris na bhios aig a' Bhòrd.
Tha siud a' fàgail cheistean eile 'na dhèidh gun mhìneachadh. An e fìor luchd bruidhinn ùra a tha iad a' ciallachadh, no fìor luchd coimhead phrògraman telebhisean mu dheidhinn ionnsachadh na Gàidhlig?
Tha an leabhar ùr aig Alasdair MacCaluim, Reversing Language Shift: The Social Identity and Role of Scottish Gaelic Learners, làn fiosrachaidh mu leithid gnè, dream sòisealta, dreuchd, beachdan poilitigeach, àite-còmhnaidh 's eile aig an fheadhainn a tha ga h-ionnsachadh an-dràsta. Am measg an iomadh toraidh aig rannsachadh MhicCaluim tha aon cho-dhùnadh a' tighinn gu bàrr a tha a' riochdachadh cnag na cùise don iomairt fhada gus luchd bruidhinn ùra a chruthachadh – a dh'aindeoin gach oidhirp le laoich na Gàidhlig, a dh'aindeoin gach leabhair, teip, CD, clas oidhche, cùrsa colaiste no oilthigh agus gu dearbh gach prògram telebhisean, a dh'aindeoin luach a' ghnìomhachais a rèir tomhais airgid, se glè, glè bheag de luchd ionnsachaidh a tha idir fileanta innte.
Saoil cia mheud duine a dh'ionnsaich Gàidhlig cho math 's gu bheil iad da-rìreabh comasach air a bruidhinn? Dà mhìle? Mìle?
Is dòcha nach eil a' cheist sin cho cudromach don "ghnìomhachas Ghàidhlig" ge-tà, oir tha fios gu bheil reic mhòr air goireasan ionnsachaidh, 's tha e coltach gun dèanadh prògram teilidh do luchd ionnsachaidh glè mhath a thaobh airgid agus àireamhan luchd coimhead.
Chan urrainn duine a ràdh nach eil ìomhaigh cudromach cuideachd. Nach do dhearbh Can Seo sin o chionn 30 bliadhna? Sheall e do luchd nam meadhanan 's an fhoghlaim gun gabhadh a' Ghàidhlig a bhith air a tairgse air telebhisean cho math ri cànan eile, leithid Frangis no Eadailtis. Rinn coltas agus modhan uaisle na tè a phreseant e mòran gus a' Ghàidhlig a riochdachadh mar chànan a bha anabarrach tarraingeach don mhòr-shluagh.
Dh'fheuch an ath phrògram mòr ionnsachaidh, Speaking Our Language, ri shealltainn gur e cànan nàiseanta a tha sa Ghàidhlig seach cànan beag nan eilean. Cha deach cho math leis, oir bha e stèidhichte air sreath Cuimreach agus ged a tha Cuimris 'na pàirt mhòr de bheatha làitheil 's de dh'fhèin-aithne na Cuimrigh, chan ann mar sin a a' Ghàidhlig do dh'Alba.
Bha beagan de dh'fhàileadh a' mhaistir air Speaking Our Language ge-tà, leis cho tric 's a bhiodh e tionndadh air falbh o na bailtean gus seallaidhean fada de chalaidhean rèidh sna h-eileanan, dead space, a shealltainn, le fiosrachadh coltach ris na gheibhear air prògraman shaor-làithean, 's Rhoda NicDhòmhnaill a' bruidhinn mar threòraiche pheinseanairean air turas bus agus iad uile 'nan cadal fo bhuaidh na dibhe 's nam pilichean.
A rèir a' chunntais shluaigh mu dheireadh (2001) tha mu 34,000 duine comasach air Gàidhlig a leughadh, a sgrìobhadh no a thuigsinn gun a bhith ga bruidhinn. Nam b' urrainn do phrògraman TBh beagan mhìltean den fheadhainn sin a thoirt gu fileantachd, bhiodh e 'na bhuannachd mhòr da-rìreabh.
The full article contains 729 words and appears in The Scotsman newspaper.
